W okresie od 29 maja do 13 grudnia 2007 r. Najwyższa Izba Kontroli, z własnej inicjatywy, przeprowadziła w 6 spółkach gazownictwa (przekształconych w trakcie kontroli w 12 spółek), należących do Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa S.A. (PGNiG SA) kontrolę obsługi odbiorców końcowych gazu ziemnego. Badaniami kontrolnymi objęto także sposób wykonywania przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki zadań związanych z rozstrzyganiem spraw spornych i kontrolowaniem przedsiębiorców gazowniczych.

Najwyższa Izba Kontroli oceniła, że skontrolowane przedsiębiorstwa gazownicze, przestrzegały parametrów jakościowych gazu oraz wymaganej częstotliwości badań tych parametrów, utrzymywały obligatoryjne standardy obsługi odbiorców (poza czasem rozpatrywania reklamacji) oraz prawidłowo rozliczały odbiorców za dostarczony gaz (poza jedną spółką, w której proces ten zakłócony był wadliwym funkcjonowaniem programu komputerowego).

W działalności tych przedsiębiorstw ujawnione zostały jednak liczne nieprawidłowości i uchybienia. Najważniejsze z nich to:

1. Bezpodstawne naliczanie VAT (22 %) od opłat za nielegalny pobór gazu - łącznie prawie 3,5 mln zł. Nieprawidłowość ta powstała wskutek błędnej interpretacji prawa przez organy skarbowe.

2. Wykorzystywanie pozycji monopolistycznej przez dostawców gazu przejawiające się w umieszczaniu w zawieranych umowach o przyłączenie do sieci oraz sprzedaży gazu postanowień niekorzystnych dla odbiorców gazu (w tym klauzul niedozwolonych). Były to m.in. zobowiązanie przyszłych odbiorców do zakupu i montażu szafek gazowych na własny koszt czy uzależnienie wybudowania przyłącza przez dostawcę gazu od zapłacenia przez odbiorcę pełnej opłaty za przyłączenie. Z szacunkowych obliczeń NIK wynika, że w okresie objętym kontrolą koszty zakupu i montażu szafek przez klientów spółek gazowniczych wyniosły około 33 mln zł.

3. Stosowanie przez niektóre spółki wniosków o określenie warunków przyłączenia oraz ich wzorców, niespełniających niektórych wymagań określonych przepisami stosownego rozporządzenia (Rozp. Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dn. 6.4.2004 r. w sprawie szczegółowych warunków przyłączenia podmiotów do sieci gazowych, ruchu i eksploatacji tych sieci - Dz. U. z 2004 r. Nr 105, poz.1113). Brak było na przykład określenia parametrów jakościowych gazu. W piciu spółkach w części zawartych umów sprzedaży gazu (lub w ich wzorcach), nie określono m.in. wysokości bonifikat za niedotrzymanie standardów jakościowych obsługi odbiorców. W dwóch spółkach umieszczono postanowienia, na mocy których niektórzy odbiorcy bezpodstawnie mogli być obciążani kosztami wstrzymania i wznowienia dostaw.

4. W dwóch spółkach kontrola wewnętrzna stwierdziła działania o charakterze korupcjogennym. Polegały one na preferowaniu przy zlecaniu budowy przyłączy firm powiązanych rodzinnie z osobami zajmującymi kierownicze stanowiska w spółkach, a także na prowadzeniu przez niektórych pracowników tych spółek działalności konkurencyjnej w stosunku do pracodawców. W jednej spółce nie egzekwowano od kontrahentów kar umownych oraz odszkodowań z tytułu niezawarcia umów sprzedaży gazu, pomimo wybudowania im przyłączy gazowych. Poniesione koszty wyniosły 6 688,8 tys. zł, zaś szacunkowo obliczone utracone przychody z powodu braku sprzedaży gazu - 2 354,1 tys. zł.

5. Dokonywane przez spółki badania prawidłowości działania gazomierzy wykazywały, że znaczna ich część (18,3 %) była technicznie wadliwa. W jednym przedsiębiorstwie eksploatowano niezalegalizowane gazomierze, co stanowiło naruszenie ustawy z dnia 11 maja 2001 r. Prawo o miarach.

Niezależnie od powyższego kontrolowane spółki naliczały większą stawkę podatku VAT (22 % zamiast 7 %) z tytułu przyłączania do sieci gazowej obiektów budownictwa mieszkaniowego, opierając się na stanowisku Ministra Finansów, które nie stanowiło urzędowej interpretacji prawa. Kwestia zasadności stosowania wyższej stawki VAT jest przedmiotem rozbieżnego orzecznictwa polskich sądów administracyjnych, na których oparła się NIK, oraz najnowszego (z 3 kwietnia 2008 r.) wyroku Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, na który powołuje się Minister Finansów. Stosowanie wyższej stawki VAT zwiększyło łączną kwotę podatku o około 14 mln zł .

Ponadto stwierdzono, że:

6. W latach 2005 – I połowa 2007 nie zawarto żadnej umowy o świadczenie usług dystrybucji gazu (bez sprzedaży). W praktyce nie funkcjonowała więc zasada swobodnej zmiany sprzedawców gazu (tzw. zasada TPA – Third Part Access), głównie wskutek braku konkurencyjnych sprzedawców, którzy oferowaliby gaz po cenie niższej niż PGNiG (będące de facto monopolistą w zakresie dostaw gazu) oraz przyzwyczajenia odbiorców do tzw. usługi kompleksowej (sprzedaży łącznie z dystrybucją) jako najwygodniejszego sposobu kupowania gazu.

7. Pozytywny wpływ na jakość obsługi odbiorców przez spółki miały regulacyjne działania Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki (m.in. sposób rozstrzygania sporów). Zastrzeżenia NIK wzbudził natomiast fakt ograniczonego wypełniania przez Prezesa URE obowiązku kontroli przestrzegania przez dostawców gazu standardów obsługi odbiorców oraz dotrzymywania parametrów jakościowych gazu. Kontrole przeprowadzano korespondencyjnie na podstawie analizy dokumentów przekazanych przez przedsiębiorstwa gazownicze oraz autorów skarg i wniosków. NIK uznała, że nie zawsze są one wystarczające, ponieważ ich skuteczność zależy od rzetelności informacji przekazywanych przez kontrolowanego.

8. Prezes URE w niepełnym stopniu korzystał także z uprawnienia do kontrolowania przestrzegania ograniczeń w dostarczaniu i poborze gazu, wprowadzonych przez Radę Ministrów. NIK ujawniła tymczasem zjawisko lekceważenia przez odbiorców ograniczeń w poborze gazu, które zostały wprowadzone w okresie od 25 stycznia do 15 lutego 2006 r. Dotyczyło to aż 100 spośród 161 odbiorców podlegających tym ograniczeniom.


Zobacz skrót audiowizualny z przebiegu konferencji (plik WMV)

Stanowisko Ministra Gospodarki
Stanowisko Ministra Finansów
Opinia Prezesa Najwyższej Izby Kontroli do stanowiska Ministra Finansów