NIK negatywnie ocenia sposób realizacji niektórych ustawowych zadań administracji miar. Wyraża natomiast pozytywną ocenę realizacji zadań przez organy administracji probierczej.
Planową kontrolę Izba przeprowadziła z inicjatywy własnej między 2 sierpnia a 29 października ub.r. Jej celem było zbadanie i ocena wywiązywania się organów administracji miar i administracji probierczej z ustawowych zadań, ze szczególnym uwzględnieniem sprawowania funkcji kontrolnych. Badaniami kontrolnymi objęto rok 2003 i pierwsze półrocze roku 2004 (w uzasadnionych przypadkach badano także okres wcześniejszy). Skontrolowano 21 jednostek, w tym Główny Urząd Miar (GUM) oraz wszystkie (9) Okręgowe Urzędy Miar (OUM). Skontrolowano również obydwa Okręgowe Urzędy Probiercze.
Tematyka kontroli dotyczyła:
• ustanawiania i administrowania państwowymi wzorcami jednostek miar;
• wykonywania prawnej kontroli metrologicznej (w tym kontroli towarów paczkowanych);
• pobierania opłat za czynności administracji miar i administracji probierczej;
• badania i cechowania wyrobów z metali szlachetnych;
• sprawowania nadzoru nad przestrzeganiem przepisów Prawa o miarach oraz Prawa probierczego. Badaniom kontrolnym poddano także zagadnienia organizacyjne, w tym m.in.: przygotowanie projektów odpowiednich aktów prawnych.
Podstawowym zadaniem administracji miar jest zapewnienie wymaganej dokładności pomiarów dokonywanych w Polsce oraz ich zgodności z międzynarodowym systemem miar. Działalność badanej administracji ma zapewnić ochronę interesów przedsiębiorców i konsumentów przed skutkami stosowania niejednolitych wzorców miar i niezachowujących wymaganej dokładności urządzeń pomiarowych do celów przemysłowych a także handlowych. Administracja probiercza dokonuje badań zawartości metali szlachetnych w wyrobach, półfabrykatach, surowcach i złomie oraz oznacza je polskimi cechami probierczymi. Celem tej działalności jest zabezpieczenie polskiego rynku przed wprowadzaniem do obrotu wyrobów zawierających metale szlachetne w zaniżonych proporcjach lub wyrobów odpowiednio nieoznaczonych.
Najważniejsze ustalenia kontroli
• Prezes GUM z naruszeniem przepisów Konstytucji RP wydawał (między 17 października 1997r. a 20 grudnia 2002 r.) zarządzenia jako akty prawne zawierające przepisy powszechnie obowiązujące. Konstytucja pozbawiała Prezesa uprawnień do wydawania powszechnie obowiązujących norm prawnych, a także zniosła możliwość stosowania zarządzeń jako źródeł prawa powszechnie obowiązującego, na co zwracali Prezesowi uwagę: Rzecznik Praw Obywatelskich oraz służby prawne GUM. Przykład - wydane zarządzenie z dn. 13 lipca 2000r., stosowane przy legalizacji policyjnych analizatorów wydechu – alkomatów. Ówczesny Prezes Głównego Urzędu Miar prezentował pogląd, że wydawanie zarządzeń przez organy administracji rządowej, w ramach ich ustawowych kompetencji, to wydawanie właściwych przepisów administracyjnych, nie zaś stanowienie źródeł prawa. Natomiast przyjęcie interpretacji, że akty prawne mogą być wydawane wyłącznie przez organy wskazane w Konstytucji, grozi paraliżem państwa i działalności administracji. Powyższy pogląd wyraził w piśmie do Prezesa Rady Ministrów w kwietniu 1999r.;
• NIK stwierdziła opóźnienia w opracowaniu projektów aktów wykonawczych do ustawy Prawo o miarach. Do końca stycznia roku 2005 nie zakończono procesu wydawania przepisów wykonawczych, pomimo upływu ponad 3 lat od wejścia w życie ustawy. W konsekwencji, w niektórych obszarach działalności administracji miar, powstały istotne luki prawne, trwające nawet 13 miesięcy, co Izba ocenia negatywnie;
• Kontrola wykazała brak rzetelnego nadzoru nad wykonywaniem ustaw Prawo o miarach i Prawo probiercze ze strony 13 spośród 16 skontrolowanych urzędów miar i obydwu urzędów probierczych. Inspektorzy stwierdzili niski stopień realizacji planów kontroli wewnętrznej w urzędach miar i probierczych oraz liczne uchybienia w stosowaniu procedur kontrolnych;
• Zbadane jednostki w sposób niepełny i nierzetelny realizowały swoje obowiązki, wynikające z Ustawy o towarach paczkowanych. W 14 (z 16 skontrolowanych) urzędach miar stwierdzono niedostateczne sprawowanie funkcji kontrolnych w podmiotach paczkujących. Stwierdzono ponadto nieprzestrzeganie przez te podmioty obowiązku zarejestrowania się, czemu sprzyjało nieegzekwowanie powyższego obowiązku przez urzędy miar;
• NIK nie zgłosiła zastrzeżeń do sposobu wykonywania przez urzędy miar zasadniczych czynności związanych z wykonywaniem prawnej kontroli metrologicznej (legalizacją przyrządów pomiarowych); stwierdzono natomiast pewne uchybienia formalne, m.in. nieprzestrzeganie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego;
• W GUM wykryto przypadki nieprzestrzegania ustawowych zasad zawierania umów o pracę z urzędnikami służby cywilnej. Wykryto również naruszanie procedury okresowych ocen urzędników, w tym naczelników, kierowników i dyrektorów komórek organizacyjnych GUM;
• Prezes GUM nieprawidłowo przygotował projekt odpowiedniego rozporządzenia Ministra Finansów, co powodowało niewłaściwe naliczanie opłat za niektóre czynności administracji miar; przepis ten nie został zakwestionowany przez Ministra. Jednak wskutek działań Izby powyższa nieprawidłowość została już wyeliminowana. Kontrolerzy wykryli podobny, wadliwy przepis w rozporządzeniu w sprawie wysokości naliczanych i pobieranych opłat za czynności w urzędach probierczych; do czasu zakończenia kontroli nie podjęto działań na rzecz jego zmiany;
• Urzędy miar przeprowadziły w Komendach Wojewódzkich Policji kontrolę (wrzesień 2004) stosowania dowodowych analizatorów wydechu (tzw. alkomatów). W ocenie Izby wyniki tej kontroli budzą poważny niepokój. W 296 jednostkach Policji zbadano ponad 2,5 tysiąca aparatów i wykryto, że 279 z nich nie posiadało ważnego dowodu legalizacyjnego (najwięcej w regionie szczecińskim), co narusza ustawę Prawo o miarach i jako wykroczenie jest zagrożone karą grzywny;
• NIK negatywnie ocenia opóźnienia w prowadzeniu windykacji należności, a także uchybienia w ich pobieraniu przez kilka urzędów miar.
Opracował na podstawie Informacji: Wiesław Łuka