Najwyższa Izba Kontroli negatywnie oceniła sprawowanie przez Ministra Skarbu Państwa nadzoru nad spółkami Skarbu Państwa oraz przedsiębiorstwami państwowymi, w zakresie angażowania ich majątku w inne podmioty gospodarcze:
Minister Skarbu Państwa – organ odpowiedzialny za ochronę interesów majątkowych Skarbu Państwa – nie interesował się mieniem państwowym ulokowanym w spółkach zależnych od jednoosobowych spółek Skarbu Państwa i przedsiębiorstw państwowych. Ministerstwo SP nie posiadało danych o wartości mienia wniesionego przez nadzorowane przez siebie spółki i przedsiębiorstwa do spółek zależnych. Nie przeprowadzał analiz ekonomicznych dot. funkcjonowania takich spółek ani nie oceniał, czy celowe jest ich dalsze utrzymywanie. Tymczasem tylko w 2002 roku niemal 2/3 zbadanych przez NIK spółek zależnych (20 z 32 spółek) poniosło stratę w wysokości ( ) 44 516 tys. zł.
Państwowe osoby prawne (jednoosobowe spółki Skarbu Państwa i przedsiębiorstwa państwowe) tworzyły spółki o kolejnych szczeblach zależności od podmiotu macierzystego. Skutkowało to stopniowym zanikiem uprawnień państwa w odniesieniu do majątku wydzielonego z należących do niego podmiotów.
Opublikowane przez Ministra Skarbu Państwa w kwietniu 2004 r. Zasady nadzoru właścicielskiego nad spółkami z udziałem Skarbu Państwa, nie poruszały problematyki usuwania państwowego majątku spod nadzoru właścicielskiego Skarbu Państwa. Minister nawet po zakończeniu czynności kontrolnych NIK nie widział potrzeby objęcia Zasadami nadzoru spółek zależnych. Tymczasem wiele z tych spółek otrzymywało od spółek i przedsiębiorstw „matek” wsparcie finansowe w postaci pożyczek, poręczeń i gwarancji, dopłat oraz zamiany wierzytelności na akcje. Często nawet takie działanie nie pozwoliło spółkom zależnym osiągnąć dodatniego wyniku finansowego. NIK ustaliła, że m.in. brak zasad nadzoru nad spółkami zależnymi doprowadził do utraty kontroli państwa nad Żeglugą Polską SA, strategiczną spółką „córką” największego polskiego przewoźnika morskiego – Polskiej Żeglugi Morskiej. Zasady nadzoru, wbrew sformułowaniu odpowiednich zaleceń przez Radę Ministrów oraz Komitet Rady Ministrów, w ogóle nie obejmowały spółek i przedsiębiorstw nadzorowanych przez inne organy niż Minister Skarbu Państwa.
NIK stwierdziła niepokojąco niski poziom przygotowania fachowego rad nadzorczych spółek zależnych. Niemal połowa zasiadających w nich osób, nie miała zdanego egzaminu dla członków rad nadzorczych, ani nie spełniała warunków pozwalających na zwolnienie z tego egzaminu. Po 15 stycznia 2003 r. nowopowoływani członkowie rad nadzorczych w spółkach zależnych mieli obowiązek posiadać zdany egzamin, co wynikało z art. 69a ust.2 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji. Mimo to, z naruszeniem prawa powołano do rad nadzorczych, w 10 objętych kontrolą NIK spółkach zależnych, 20 osób bez zdanego egzaminu. We wszystkich skontrolowanych spółkach i przedsiębiorstwach brakowało sformalizowanej procedury doboru osób na stanowiska w radach nadzorczych, bądź też nie była ona przestrzegana. Spośród sześciu zbadanych spółek i przedsiębiorstw państwowych aż pięć nie posiadało ustalonej strategii działania długofalowego. Powodowało to trudności w ustaleniu celowości angażowania znacznych nieraz środków finansowych w akcje i udziały spółek.
Przez dziewięć lat (od 1996 roku) Minister Skarbu Państwa nie przedstawił Radzie Ministrów wniosku o wydanie rozporządzenia, określającego szczegóły składania sprawozdań z wykonania zadań, związanych z reprezentowaniem Skarbu Państwa przez inne niż Minister Skarbu Państwa upoważnione podmioty. Obowiązek taki został na Ministra Skarbu Państwa nałożony art. 19 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o urzędzie Ministra Skarbu Państwa (obecnie ustawa o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa), która weszła w życie 1 października 1996 r.
Powstaniu powyższych nieprawidłowości sprzyjał fakt, że od II połowy 2002 r. do zakończenia kontroli NIK, MSP w ogóle zaprzestało kontroli resortowej w spółkach i przedsiębiorstwach nadzorowanych przez Ministra Skarbu Państwa, koncentrując się na kontrolach jednostek organizacyjnych samego Ministerstwa. NIK zwróciła uwagę na brak w MSP przejrzystej procedury doboru podmiotów do kontroli i niepełne realizowanie planów kontroli. Ogółem w latach 2001-2003 MSP zrealizowało tylko 43% planu kontroli (17 z 39 kontroli). W odpowiedzi na zarzuty NIK, Minister poinformował , że plany kontroli w MSP sporządzane są „z zastosowaniem przejrzystych dla Ministerstwa Skarbu Państwa kryteriów doboru podmiotów do kontroli”.
Minister Skarbu Państwa tolerował naruszanie ustawy antykorupcyjnej. Nie był realizowany obowiązek składania Ministrowi oświadczeń majątkowych przez wszystkich prezesów spółek z większościowym udziałem Skarbu Państwa, w związku z czym nie mógł on dokonywać ich analizy. Oświadczenia te składali tylko prezesi zarządów spółek nadzorowanych przez MSP. Minister nie znał przy tym ogólnej liczby osób zobowiązanych do składania mu oświadczeń majątkowych.
Blisko połowa skontrolowanych przez NIK pracowników MSP (12 spośród 30 osób, tzn. 40%) naruszała przepisy tzw. ustawy kominowej , zasiadając w więcej niż jednej radzie nadzorczej spółek z większościowym lub całkowitym udziałem Skarbu Państwa. Tymczasem ustawa ta stanowi w art. 4 ust. 1, że jedna osoba może być członkiem rady nadzorczej tylko w jednej spośród spółek objętych tą ustawą. W przypadku niektórych spółek Minister Skarbu Państwa wykorzystywał możliwość zastąpienia rady nadzorczej instytucją pełnomocnika wspólnika. Pozwalało to na pobieranie wynagrodzeń z tytułu pełnienia więcej niż dwóch odpłatnych funkcji nadzorczych, bez formalnego naruszania prawa. 13 spośród ogółem 35 pełnomocników wspólnika zajmowało stanowiska dyrektorów departamentów w MSP i ich zastępców a ponad połowa pełnomocników, którzy byli pracownikami MSP (30 osób), zasiadała jednocześnie w dwóch radach nadzorczych spółek z udziałem Skarbu Państwa (16 osób).
Uzyskiwanie przez obywateli informacji o działaniach władzy publicznej, zagwarantowane w art. 61 Konstytucji, było utrudnione ze względu na nierealizowanie przez MSP obowiązku ujawniania w Biuletynie Informacji Publicznej danych o przeprowadzonych w Ministerstwie kontrolach. Obowiązek zamieszczania takich danych publicznych wynika z art. 6 ust. 4 pkt 4 ustawy o dostępie do informacji publicznej.
Ustalenia kontroli wskazują na konieczność zmiany obowiązującego prawa i podjęcie następujących działań:
1. Rada Ministrów powinna wdrożyć jednolitą politykę właścicielską, obejmującą wszystkie podmioty, które gospodarują mieniem państwowym – niezależnie od ich formy własności i podstaw prawnych sprawowania nadzoru właścicielskiego. Realizacja tego wniosku powinna uwzględniać m.in.:
a. jasne określenie zasad przenoszenia państwowego mienia do podmiotów wyłączonych spod rygorów ustawy o zasadach wykonywania uprawnień przysługu-jących Skarbowi Państwa;
b. wprowadzenie obowiązku uzyskania zgody organu założycielskiego na rozporządzenie przez przedsiębiorstwo państwowe mieniem o wartości powyżej 50 tys. euro oraz obrotu przez nie akcjami i udziałami.
2. Minister Skarbu Państwa powinien zapewnić przeprowadzenie – przez członków organów nadzorczych spółek z udziałem Skarbu Państwa oraz przez organy założycielskie przedsiębiorstw państwowych – analizy celowości zaangażowania kapitałowego tych podmiotów w spółki prawa handlowego. Dotyczy to szczególnie sytu-acji, w których spółki zależne (i stowarzyszone) wykazują w dłuższym okresie straty, a kontynuowanie działalności wymaga udzielania wsparcia finansowego w różnej postaci. W takim przypadku należy dokonać oceny opłacalności uzyskiwanych efektów z zaangażowania kapitałowego.
Ponadto, NIK wnioskowała do Ministra Skarbu Państwa o:
- doprowadzenie do wydania przez Radę Ministrów rozporządzenia dot. reprezentowania Skarbu Państwa,
- ustalenie reguł tworzenia spółek zależnych przez państwowe spółki i przedsiębiorstwa,
- określenie przypadków, w których zamiast radę nadzorczą powołuje się pełnomocnika Wspólnika,
- ustalenie, ilu prezesów spółek powinno składać oświadczenia majątkowe Ministrowi Skarbu Państwa i zapewnienie realizacji tego obowiązku,
- zapewnienie przestrzegania przepisów przy powoływaniu osób do rad nadzorczych,
- przywrócenie 100% kontroli PP PŻM nad spółką Żegluga Polska SA,
- zapewnienie nadzoru nad działaniem spółek zależnych,
- dokonanie analizy dopuszczalności udzielania przez spółki i przedsiębiorstwa państwowe poręczeń i gwarancji,
- przeprowadzanie ocen okresowych pracowników MSP uwzględniających realizację przez nich nadzoru właścicielskiego w imieniu Ministra,
- kontrolowanie przez MSP spółek i przedsiębiorstw państwowych, z zastosowaniem przejrzystego kryterium ich doboru do kontroli.