Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła kontrolę wybranych szpitali oraz Oddziałów Wojewódzkich Narodowego Funduszu Zdrowia na terenie 10 województw w zakresie organizacji udzielania świadczeń zdrowotnych oraz gospodarowania środkami finansowymi przekazanymi publicznym zakładom opieki zdrowotnej przez Kasy Chorych, a od 1 kwietnia 2003 r. przez Narodowy Fundusz Zdrowia, na zabiegi endoprotezoplastyki stawu biodrowego. Wyniki kontroli realizacji tych świadczeń uprawniają do wyrażenia krytycznej oceny systemu opieki zdrowotnej, który dotychczas generalnie nie zapewniał oszczędnego, wydajnego i efektywnego wydatkowania środków publicznych przeznaczonych na ochronę zdrowia w badanym przez NIK zakresie. Przyczyną stwierdzonego stanu była dotychczasowa praktyka kontraktowania wszczepiania endoprotez bez określania kryteriów jakościowych. Płatnicy nie zapewniali właściwego nadzoru nad jakością tych świadczeń, a system finansowania nie uwzględniał instrumentów motywujących świadczeniodawców (szpitali) do zapewnienia odległego pozytywnego wyniku tych implantacji mimo, że m.in. od jakości zaopatrzenia pacjenta w pierwotną endoprotezę zależy odległy pozytywny wynik wszczepienia. Nieodpowiednia jakość endoprotezy pierwotnej, a także zabiegu wszczepienia, skutkuje większym prawdopodobieństwem dokonywania reoperacji w nieodległym okresie czasu. Ponieważ koszty powtórnej operacji są ponad dwukrotnie wyższe od kosztów wszczepienia pierwotnego, stąd powoduje to istotne uszczuplenie środków przeznaczonych na zaspokojenie potrzeb pacjentów pilnie wymagających takich świadczeń medycznych.
Niejednorodnemu podejściu świadczeniodawców do implantacji endoprotez sprzyjał brak standardów w tym zakresie, bowiem Minister Zdrowia nie skorzystał z fakultatywnej delegacji ustawowej do ustalenia takich standardów dla tych procedur medycznych. Ponadto, świadczeniodawcy mieli ustawowo zapewnioną możliwość ubiegania się o uzyskanie akredytacji, której celem było udzielanie świadczeń zdrowotnych o odpowiedniej jakości. Jednak Rada Akredytacyjna, która zgodnie z ustawą o zakładach opieki zdrowotnej miała wydawać stosowne certyfikaty, nie została powołana przez Ministra Zdrowia, a jedynie samorzutnie utworzyły ją środowiska medyczne.
Wyniki kontroli NIK wskazują, że ponad 70% kontraktów zawieranych pomiędzy Płatnikiem a świadczeniodawcą uwzględniało wytyczne Krajowego Konsultanta ds. Ortopedii i Traumatologii Narządu Ruchu w zakresie warunków organizacyjnych, kadrowych i technicznych, niezbędnych do wykonywania alloplastyki stawu biodrowego, a służących zapewnieniu odpowiedniej jakości tych implantacji. Prawie 15% spośród skontrolowanych 11 szpitali nie spełniało jednak wszystkich wymogów. Ustalenia NIK nie wykazały, aby warunki te, a także jakość świadczeń w zakresie endoprotezoplastyki były przedmiotem kontroli przez któregokolwiek z Płatników. Nie było także przypadku zlecenia wojewódzkiemu konsultantowi ds. ortopedii i traumatologii wykonania takiej kontroli.
Dostępność pacjentów do alloplastyki stawu biodrowego była zróżnicowana, a mierzona okresem oczekiwania od momentu stwierdzenia takiej potrzeby do dnia wszczepienia endoprotezy wahała się od kilku miesięcy do nawet 3 lat w pojedynczych przypadkach. Na ogół Płatnicy do 2003 r. nie analizowali przyczyn długotrwałego oczekiwania w jednych szpitalach i krótkiego okresu oczekiwania w innych. Przyczyny takiego stanu wynikały – jak ustaliła NIK - z niskich w stosunku do potrzeb środków przydzielonych przez Płatnika na tego typu zabiegi planowe, a także z preferencji pacjentów w zakresie wyboru szpitala. Istotny wpływ na długość oczekiwania na planową implantację mieli pacjenci z urazami stawów, których liczby nie można było wcześniej przewidzieć, a których stan zdrowia wymagał natychmiastowej implantacji. Znacząca liczba takich przypadków zmniejszała bowiem szansę wcześniejszego pacjentów oczekujących na zabieg planowy. Rejestry pacjentów oczekujących na planowy zabieg w większości kontrolowanych szpitali nie były prowadzone na bieżąco lub prowadzono je w sposób nieuporządkowany (np. w formie notatek osobistych ordynatora). Spośród kontrolowanych szpitali aż 9 świadczeniodawców nie dysponowało określonymi bądź upublicznionymi kryteriami, które decydowały o miejscu pacjenta w rejestrze oczekujących na zabieg.
W 5 województwach świadczeniodawcy oferowali skrócenie okresu oczekiwania na zabieg alloplastyki stawu biodrowego, pod warunkiem zakupu endoprotez ze środków własnych ubezpieczonego pacjenta. Po podjęciu takiej decyzji pacjent był zobowiązany do złożenia oświadczenia o dobrowolnej wpłacie i zrzeczeniu się ewentualnych roszczeń w odniesieniu do Płatnika, a także do wpłaty na rachunek szpitala lub fundacji albo stowarzyszenia współdziałającego ze szpitalem odpowiedniej kwoty (od ok. 2,0 tys. zł do ok. 3,5 tys.zł.), stanowiącej pokrycie kosztu zakupu endoprotezy w całości lub w części. Koszty wykonania zabiegu były refundowane przez Płatnika. W okresie objętym kontrolą NIK, współfinansowania alloplastyki stawu biodrowego przez ubezpieczonych pacjentów nie przewidywały obowiązujące ustawy o ubezpieczeniach zdrowotnych. Wręcz przeciwnie, zgodnie z art. 36 ustawy z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym, a później art. 56 ustawy z dnia 23 stycznia 2003 r. o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia, ubezpieczonemu pacjentowi przyjętemu do szpitala nieodpłatnie zapewnia się m.in. materiały medyczne, do których zaliczone zostały endoprotezy stawu biodrowego. Konsekwentnie zasadę tę podtrzymuje art. 35 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej, która obowiązuje od 1 października 2004 r.
Ankietowanie wylosowanych 360 pacjentów po alloplastyce stawu biodrowego poszerzyło i wzbogaciło ustalenia kontrolne. Sformułowana w toku kontroli lista dobrych praktyk w zakresie alloplastyki została przyjęta przez Ministra Zdrowia oraz Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia i podjęte zostały działania usprawniające niektóre elementy systemu opieki zdrowotnej. W szczególności zadeklarowano wprowadzenie centralnego rejestru wszczepień endoprotez. Wyniki kontroli jednostkowych zostały omówione w toku dyskusji problemowej z ordynatorami oddziałów ortopedycznych, przedstawicielami nauki i reprezentantami Zarządu NFZ.