Nadzór nad środkami żywienia zwierząt nie był skuteczny – stwierdzili kontrolerzy NIK. Wytwarzanie i obrót tymi środkami nie były w całości objęte nadzorem Inspekcji Weterynaryjnej (IW) oraz Inspekcji Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych (IJHAR-S). Minister rolnictwa nie wydał części aktów wykonawczych do ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt, badaniu zwierząt rzeźnych i mięsa oraz o Inspekcji Weterynaryjnej i ustawy o środkach żywienia zwierząt. Natomiast część tych aktów weszła w życie z opóźnieniem. Było to jedną z przyczyn nieprawidłowego funkcjonowania nadzoru nad środkami żywienia zwierząt. Równocześnie Inspekcje podejmowały pewne działania bez podstawy prawnej, które NIK uznała za nielegalne.
Kontrolę planową, koordynowaną Izba podjęła z inicjatywy własnej. Objęła nią działalność 57 jednostek. Ponadto 105 jednostek skontrolowała IW, współpracująca z Izbą, zaś 31 jednostek zbadała IJHAR-S. Czynności kontrolne objęły rok 2002 oraz trzy kwartały roku 2003.
Celem kontroli była ocena bezpieczeństwa sanitarnego środków żywienia zwierząt oraz materiałów i dodatków paszowych zużytych do ich produkcji. Zbadano: 1)przepisy prawa polskiego w stosunku do standardów unijnych z tego obszaru; 2)nadzór nad wytwarzaniem, obrotem i stosowaniem środków żywienia zwierząt; 3) nadzór nad obrotem materiałami paszowymi pochodzenia roślinnego; 4) zagospodarowanie materiałów paszowych pochodzenia zwierzęcego i utylizację odpadów.
NIK przeprowadziła kontrolę produkcji i wykorzystania pasz 13 lat temu. Od tamtego czasu zaszły istotne zmiany społeczno gospodarcze w Polsce oraz w świecie. Źródła powstawania i konsekwencje kryzysów żywnościowych w UE (choroba BSE, skażenie paszy i mięsa drobiowego rakotwórczymi dioksynami) uświadomiły konieczność zastosowania wobec przemysłu paszowego takich samych rygorystycznych wymagań, jak w sektorze produkującym żywność dla ludzi. Podjęcie kontroli uzasadniały także sygnalizowane trudności w zagospodarowaniu odpadów poubojowych, padliny i produktów sektora utylizacyjnego jako środków żywienia zwierząt oraz problemy związane ze stosowaniem w paszy organizmów genetycznie zmodyfikowanych. Trzeba także zaznaczyć, że kontrole KE wskazywały na uchybienia w zakresie nadzoru nad środkami żywienia zwierząt w naszym kraju.
Najważniejsze ustalenia kontroli
· Inspekcja Weterynaryjna i Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych nie zostały wyposażone w stosowne instrumenty prawne do sprawowania nadzoru nad środkami żywienia zwierząt. Przepisy dotyczące nadzoru podlegały ciągłym zmianom i nie doprowadziły do pełnego dostosowania prawa polskiego do przepisów UE.
· Stwierdzono opóźnienia w wykorzystaniu środków z programów UE przeznaczonych na dostosowanie systemu nadzoru i kontroli nad środkami żywienia zwierząt do wymagań UE. Nie został stworzony system monitorowania produkcji pasz i surowców pochodzenia zwierzęcego.
· Prowadzono nierzetelnie ewidencje podmiotów zajmujących się wytwarzaniem środków żywienia zwierząt i ich obrotem oraz obrotem środkami farmaceutycznymi.
· Kontrola wykazała brak rejestru gospodarstw, w których utrzymywane są zwierzęta gospodarskie, wobec czego nadzór nad stosowaniem środków żywienia zwierząt nie był skuteczny.
· Dopuszczono, wbrew przepisom ustawy o środkach żywienia zwierząt, do wytwarzania, wprowadzania do obrotu i stosowania w żywieniu zwierząt materiałów paszowych zawierających białko pochodzące z tkanek zwierząt.
· Sprzedawano leki weterynaryjne podmiotom nieuprawnionym, co uniemożliwiało zabezpieczenie przed niekontrolowanym stosowaniem środków farmaceutycznych w paszach i u zwierząt.
· Współpraca organów IW oraz IJHAR-S nie była skuteczna. Stwierdzone nieprawidłowości i uchybienia w zakresie sprawowania nadzoru IW nad środkami żywienia zwierząt stanowiły zagrożenie dla bezpieczeństwa żywności. Tymczasem w sprawozdaniach przedstawiano dane niezgodne ze stanem faktycznym, co według kryteriów kontroli NIK było działaniem nierzetelnym i nielegalnym.
· Główny Inspektorat Jakości Handlowej Artykułów Rolno – Spożywczych, nie posiadając istotnych aktów wykonawczych do ustawy o środkach żywienia zwierząt, zapewnił rozpoczęcie od 1 stycznia 2003 r. działalności IJHAR-S. W tej działalności inspektorzy NIK stwierdzili także uchybienia w zakresie sprawowania nadzoru nad wytwarzaniem, obrotem oraz stosowaniem środków żywienia zwierząt. Ewidencja nie obejmowała wszystkich podmiotów zajmujących się wytwarzaniem i obrotem środkami żywienia zwierząt, a Wojewódzkie Inspektoraty Jakości Handlowej Artykułów Rolno – Spożywczych nie przeprowadzały kontroli w zakresie wynikającym z ustawy. Brak było właściwego wyposażenia laboratoriów i urządzeń do pobierania prób pasz do badań.
· Podmioty prowadzące działalność w zakresie środków żywienia zwierząt nie przestrzegały przepisów dotyczących wytwarzania, obrotu i oznaczania środków żywienia zwierząt, w tym oznaczania produktów genetycznie zmodyfikowanych.
· Inspekcja Weterynaryjna i Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa nie prowadziły kontroli przestrzegania przepisów ustawy o organizmach genetycznie zmodyfikowanych.
· Kontrole przeprowadzone przez Inspekcję Jakości Handlowej Artykułów Rolno - Spożywczych i Inspekcję Weterynaryjną pod kierownictwem NIK, wykazały działania nierzetelne i nielegalne podmiotów zajmujących się wytwarzaniem i obrotem środkami żywienia zwierząt.
· Do obrotu bez zezwolenia wprowadzano środki żywienia zwierząt zawierające dodatki paszowe z grupy antybiotyków. Stwierdzono wytwarzanie pasz z użyciem mączek zwierzęcych i ich obrót oraz inne nieprawidłowości m. in. prowadzące do zagrożenia chorobą BSE..
· IW oraz IJHAR-S nierzetelnie wykonywały kontrole graniczne środków żywienia zwierząt. Regulacje dotyczące kontroli granicznej nie były określone w sposób zgodny z ustawą o środkach żywienia zwierząt. Działania Głównego Lekarza Weterynarii w zakresie weterynaryjnej kontroli granicznej były niewystarczające lub nielegalne. Na przejściach granicznych wbrew przepisom nie objęto kontrolą wszystkich środków żywienia zwierząt wwożonych na polski obszar celny. Przejść granicznych nie wyposażono w odpowiednie urządzenia za- i wyładowcze oraz stosowne pomieszczenia. Inspektorzy wykryli niezgodności w ewidencji odpraw weterynaryjnych z ewidencją odpraw celnych.
· Do zakończenia kontroli nie rozwiązano kompleksowo problemów dotyczących utylizacji odpadów poubojowych i padłych zwierząt. Nie został zrealizowany NPPC w odniesieniu do modernizacji sektora gospodarki mięsnej i utylizacji odpadów poubojowych. Działania w zakresie opracowania i wdrożenia programu pomocy dla sektora utylizacyjnego oraz nadzór organów IW nad zakładami utylizacyjnymi, zagospodarowaniem odpadów poubojowych i wykorzystaniem produktów sektora utylizacyjnego jako środków żywienia zwierząt był niedostateczny. Istotne zagrożenie stanowiły odpady uzyskane podczas uboju trzody chlewnej i bydła niepoddanego badaniom lekarsko – weterynaryjnym. Prowadziło to do zagrożenia bezpieczeństwa sanitarnego kraju
Minister RiRW oraz podległe mu inspekcje poinformowały NIK o podjęciu realizacji wniosków przedstawionych w wystąpieniach pokontrolnych oraz wniosków systemowych zawartych w Informacji. Odnotowano znaczne przyspieszenie prac legislacyjnych w kontrolowanym obszarze