Najwyższa Izba Kontroli istnieje już 84 lata. „Obecnie, w czasach napięć i gwałtownych zmian w naszym kraju stanowi przykład instytucji, w której stabilność, konsekwencja i kontynuacja stanowią niezaprzeczalne wartości”.

Izba opracowała długofalowy program rozwoju, własne standardy kontroli i szczegółowe wytyczne metodyczne do ich stosowania zawarte w Podręczniku Kontrolera. Planuje kontrole zgodnie z priorytetami określanymi przez Kolegium NIK na okresy trzyletnie.

Strategiczny plan działań kontrolnych na lata 2000 – 2002 Izba przyjęła w roku 1999. Zawiera on siedem priorytetowych kierunków badań: 1) finanse publiczne; 2) gospodarowanie majątkiem publicznym; 3) wdrażanie reform ustrojowych; 4) działalność państwowa w rozwiązywaniu najważniejszych problemów społecznych; 5) bezpieczeństwo wewnętrzne; 6) procesy integracyjne; 7) działania antykorupcyjne. Działania podejmowane w 2002 roku dowodzą konsekwentnej realizacji przyjętej strategii.

DZIAŁALNOŚĆ KONTROLNA - Plan pracy Izby zawierał: * 274 kontrole z tego 98 z wykonania budżetu państwa w roku 2001 oraz kontynuację 5 innych kontroli, rozpoczętych jeszcze w 2001 roku; * 98 kontroli wykonania budżetu państwa w 2002 roku oraz 73 inne kontrole przewidziane do realizacji w ub. r.

Pięć kontroli przeprowadzono lub rozpoczęto w 2002 r. na zlecenie Sejmu; m.in. sytuacja w wybranych spółkach SP i przedsiębiorstwach państwowych, tzw. Raport Otwarcia. Na wniosek Premiera Izba przeprowadziła dwie kontrole, m.in. kontrolę wykorzystania kredytu MBOiR przeznaczonego na usuwanie skutków powodzi z 1997r. Na przygotowanie i przeprowadzenie kontroli wykonania budżetu państwa Izba poświęciła 23% ogólnego czasu pracy.

W wymaganym terminie Izba przedłożyła Sejmowi informacje o wynikach kontroli wykonania poszczególnych części budżetu państwa oraz zbiorczą Analizę wykonania budżetu państwa i założeń polityki pieniężnej, a także doroczne Sprawozdanie ze swojej działalności. Ponadto w ub. r. Izba przedłożyła Sejmowi 177 informacji o wynikach kontroli. Niezależnie od informacji przekazanych organom szczebla centralnego Delegatury wysłały do organów szczebla wojewódzkiego informacje o wynikach kontroli wykonania przez nie budżetu państwa oraz 13 informacji o wynikach kontroli dotyczących działalności terenowych organów administracji rządowej i samorządowej (tzw. informacje lokalne). Izba przeprowadziła także kontrole doraźne dotyczące 275 tematów; z tego 135 kontroli tzw. skargowych podjęto w wyniku skarg i pism skierowanych do Izby.

- W wystąpieniach pokontrolnych Izba – na podstawie uprawnień do formułowania ocen wskazujących na niezasadność zajmowania stanowiska lub pełnienia funkcji przez osobę odpowiedzialną za stwierdzone nieprawidłowości – sformułowała takie oceny w stosunku do 19 osób ( rok wcześniej w stosunku do 25 osób); 9 zostało odwołanych z zajmowanych stanowisk lub pełnionych funkcji (rok wcześniej 6). Różnego rodzaju konsekwencje wyciągnięto w stosunku do 125 osób (rok wcześniej 135).

Kierownicy podmiotów kontrolowanych, korzystając z ustawowego prawa, zgłosili 105 zastrzeżeń do ustaleń zawartych w 72 protokołach kontroli oraz 707 zastrzeżeń do ocen, uwag i wniosków zawartych w 242 wystąpieniach pokontrolnych.

Efekty finansowe z kontroli, czyli stwierdzone w wyniku kontroli nieprawidłowości w wymiarze finansowym, wyniosły prawie 2,95 mld zł. Wymierny efekt kontroli, czyli kwoty odzyskane przez budżet państwa, budżety jednostek samorządu oraz przez skontrolowane podmioty wyniósł prawie 336 mln. zł.

Konstytucyjne usytuowanie i pozycja prawna NIK implikują określone uprawnienia Izby wobec organów kontroli, rewizji, inspekcji działających w administracji rządowej i samorządach terytorialnych. Efektem współpracy z nimi było 50 wspólnych kontroli – 47 zleconych tym organom przez NIK, a w 27 przypadkach Izbie udostępniono wyniki kontroli własnych. Warto wspomnieć, że w lutym ub. r. Prezes NIK oraz Przewodniczący Krajowej Rady Regionalnych Izb Obrachunkowych podpisali porozumienie o współpracy na rzecz poprawy przestrzegania prawa, koordynowania działań kontrolnych oraz szkoleń.

WAŻNIEJSZE USTALENIA KONTROLI

W obszarze finansów publicznych kontrole wykazały po raz kolejny niewystarczającą sprawność organów państwa, w tym urzędów skarbowych, w pozyskiwaniu dochodów. Stwierdzono również opóźnienia w ściąganiu należności z tytułu mandatów karnych oraz w pobieraniu opłat za przejazdy samochodów ponadnormatywnych. Zwraca uwagę narastanie zaległości podatkowych egzekwowanych przez organy gminy.

Niepokojącym zjawiskiem było naruszanie norm prawnych w wydatkowaniu środków publicznych – m.in. przez PKP, w systemie badań naukowych, w sektorze ochrony zdrowia, w różnego rodzaju agencjach i funduszach celowych.

W obszarze gospodarowania majątkiem publicznym kontrole ujawniły niewłaściwe respektowanie interesów Skarbu Państwa.. Wykryte nieprawidłowości, na przykład w PP Porty Lotnicze, czy PPUP Poczta Polska, wskazywały na nierzetelność i nieracjonalność gospodarowania majątkiem przedsiębiorstw, a także na nieudolność przedstawicieli organów państwa źle wywiązujących się ze swych obowiązków nadzorczych i kontrolnych. Rażące niekiedy nieprawidłowości wykryto badając działania prywatyzacyjne i restrukturyzacyjne w przedsiębiorstwach państwowych oraz mieniu samorządów terytorialnych.

W obszarze wdrażania reform ustrojowych państwa kontrolowane były wszystkie etapy wprowadzania reform. Ujawniono przede wszystkim legislacyjną opieszałość, niedopracowanie szczegółów realizowanych projektów, brak konsekwencji i zdolności przewidywania skutków własnych działań, co wstrzymywało postęp reform – na przykład w służbie zdrowia, ubezpieczeniach społecznych, ochronie środowiska, funkcjonowaniu Policji czy Inspekcji Weterynaryjnej.

W obszarze działań antykorupcyjnych - w okresie sprawozdawczym NIK przedłożyła Sejmowi kolejne opracowania: Funkcjonowanie ustawy o zamówieniach publicznych w aspekcie zapobiegania korupcji (XI ‘02) i Stan realizacji najważniejszych wniosków anykorupcyjnych NIK (IX ’02).Drugi dokument uzupełniony został o wykaz luk prawnych i przepisów wymagających zmiany ze względu na dowolność ich stosowania i potencjalną korupcjogenność. Ponadto Prezes Izby wystąpił do Sejmu o przeprowadzenie debaty w sprawie systemowych rozwiązań antykorupcyjnych oraz wykorzystania w tym zakresie wniosków NIK. Już na początku 2003 roku NIK przedłożyła Wysokiej Izbie najnowsze opracowanie pt. Zagrożenie korupcją w świetle badań kontrolnych NIK. Zintensyfikowaniu działań antykorupcyjnych Izby służą porozumienia o współpracy z Ministerstwem Finansów, Krajową Radą Regionalnych Izb Obrachunkowych, a ostatnio również z Urzędem Zamówień Publicznych.

Wszystkie te inicjatywy oraz stałe podkreślanie możliwości wystąpienia korupcji w kontrolowanych obszarach i podmiotach są pozytywnie oceniane przez instytucje międzynarodowe; m.in. Bank Światowy, UNDP – Program Rozwoju ONZ.

Każdego roku NIK wskazuje przypadki niegospodarności, marnotrawstwa, działań bezprawnych, które wynikają ze złej organizacji pracy, braku dbałości o interes publiczny, a niekiedy ze złej woli, czy nieuczciwości. Jednak wnioski i uwagi formułowane przez inspektorów po każdej kontroli są – w ocenie Izby -wykorzystywane w stopniu niezadowalającym.

INFORMOWANIE O WYNIKACH KONTROLI.

Izba jest ustawowo zobligowana do podawania do publicznej wiadomości, po uprzednim przedłożeniu Sejmowi, analizy wykonania budżetu państwa i założeń polityki pieniężnej oraz sprawozdania ze swej działalności. Przepisy ustawy upoważniają Prezesa NIK do prezentowania opinii publicznej innych dokumentów związanych z postępowaniem kontrolnym lub zawartych w nich ustaleń, oczywiście z zachowaniem tajemnicy chronionej ustawowo.

Izba informowała, za pośrednictwem Biura Rrzecznika Prasowego i Informacji, opinię publiczną o wynikach przeprowadzonych kontroli na 45 konferencjach i briefingach prasowych, w tym 9 w Delegaturach. Pomagano dziennikarzom wszystkich rodzajów mediów w nawiązywaniu kontaktów z członkami kierownictwa Izby w celu przeprowadzania wywiadów lub uzyskiwania wypowiedzi, najczęściej komentujących wyniki poszczególnych kontroli.

W minionym roku ukazało się w prasie prawie 4,4 tys. publikacji (w 2001 – 5042), zaś w telewizji publicznej i stacjach komercyjnych 450 materiałów o łącznym czasie 23 godzin. Najszerzej prezentowano wyniki i wnioski kontroli realizacji ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych oraz m.in. dotyczące motoryzacji a także funkcjonowania szkół - od podstawowych do wyższych, zarówno placówek państwowych i niepublicznych.

Wyraźnie wzbogacono informacje o działalności Izby na jej stronach internetowych (m.in. o relacje filmowe z konferencji prasowych, bezpośrednie transmisje z kolegiów seminaryjnych oraz wywiady z Prezesem, wiceprezesami i dyrektorami departamentów).

Izba przekazała w ub. r. do organów ścigania 73 zawiadomienia o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przestępstw, z tego 2 do urzędów skarbowych, a pozostałe do właściwych prokuratur. Ponadto jeden wniosek o ukaranie skierowano do sądu. Najwięcej (29) zawiadomień dotyczyło ujawnionych w toku kontroli przestępstw niegospodarności. Prawie dwukrotnie w porównaniu z rokiem 2001 (z 13 do 24) wzrosła liczba ujawnionych przestępstw polegających na nadużyciu uprawnień lub niedopełnieniu obowiązków przez funkcjonariuszy publicznych.

Zawiadomieniami i wnioskami o ukaranie objęto 87 osób, w tym 80 kierowników.. Ponadto w toku kontroli ujawniono i zgłoszono organom ścigania straty w mieniu na kwotę 73,7 mln. zł.

Spośród spraw przekazanych organom ścigania lub sądom grodzkim do końca omawianego roku zakończonych zostało 13 postępowań - wniesiono 4 akty oskarżenia, w 2 przypadkach odmówiono wszczęcia postępowania, w 7 umorzono postępowanie. Na postanowienia o odmowie wszczęcia lub umorzenia postępowania Izba złożyła zażalenia. Organy ścigania zawiadomiły Izbę o wydaniu łącznie 64 decyzji kończących postępowanie (w 2001 – 79). Do sądów wniesiono 19 aktów oskarżenia (w 2001 – 23).

NIK, realizując swoje ustawowe prawo, złożyła 141 wniosków o ukaranie i 82 zawiadomienia o naruszeniu dyscypliny komisjom orzekającym w sprawach o naruszenie dyscypliny finansów publicznych oraz rzecznikom dyscypliny finansów publicznych. Objęto nimi łącznie 318 osób (w 2001 – 379), głównie kierowników jednostek organizacyjnych i ich zastępców. Najczęściej były to sprawy o naruszenie zasady, formy lub trybu postępowania przy udzielaniu zamówień publicznych. Większość postępowań w sprawach nie została jeszcze zakończona, a w sprawach już rozstrzygniętych 52 osoby uznano winnymi naruszenia dyscypliny.

WSPÓŁPRACA Z SEJMEM.

Prezes oraz wiceprezesi NIK występowali w trakcie plenarnych posiedzeń Sejmu poświęconych Analizie wykonania budżetu Państwa i założeń polityki pieniężnej w roku 2001 oraz Sprawozdaniu z działalności NIK w roku 2001. Ponadto upoważnieni przez Prezesa Izby dyrektorzy i wicedyrektorzy Departamentów i Delegatur, doradcy Prezesa a także inni przedstawiciele NIK wzięli udział w licznych posiedzeniach komisji sejmowych. Upoważnieni pracownicy Izby uczestniczyli również w pracach legislacyjnych powadzonych w komisjach sejmowych, w tym m.in. w Komisji Finansów Publicznych, Komisji Ustawodawczej, Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej, oraz Komisji Regulaminowej i Spraw Poselskich. Prezes NIK przedłożył m.in. stanowiska w sprawie projektu ustawy o zmianie ustawy w regionalnych izbach obrachunkowych oraz projektów ustaw o sądownictwie administracyjnym.

Komisja ds. Kontroli Państwowej w ub. r. zbierała się 31 razy. W jej posiedzeniach uczestniczyli Prezes lub upoważniony wiceprezes. Prezentowali członkom Komisji dokumenty dotyczące m.in. strategii Izby, standardów kontroli, dostosowania ich metodyki do zaleceń UE, realizacji najważniejszych wniosków antykorupcyjnych.

W omawianym okresie NIK przedstawiła w 63 Informacjach o wynikach kontroli łącznie 137 wniosków de lege ferenda , w tym 78 dotyczących nowelizacji ustaw, 46 postulujacych zmiany aktów wykonawczych do ustaw oraz 13 dotyczących innych aktów resortowych. Z wniosków tych zrealizowano 21 oraz częściowo 3; znowelizowano m.in. ustawę o podatkach i opłatach lokalnych, a przy nowelizacji ustaw o szkolnictwie wyższym oraz o finansach publicznych częściowo wykorzystano wnioski NIK.

Prezes NIK został zaproszony na dwa posiedzenia Rządu. 1 stycznia 2002 roku weszły bowiemw życie znowelizowane przepisy ustawy o Radzie Ministrów, na podstawie których uchylono przepis ustawy o NIK, w konsekwencji czego Prezes NIK utracił prawo uczestniczenia w posiedzeniach RM. W związku z tym liczba wpływających do Izby dokumentów rządowych zmniejszyła się do 178 wobec 1406 z roku 2001. Były one opiniowane przez odpowiednie Departamenty Izby.

ROZPATRYWANIE SKARG I WNIOSKÓW.

W poprzednim roku do NIK wpłynęło 7895 skarg, listów i wniosków (spadek w stosunku do roku 2001 o ok.6%). Ich autorami były przede wszystkim osoby fizyczne, a ponadto członkowie różnych społeczności – m.in. zakładów pracy i wspólnot mieszkaniowych. 170 pism skierowali posłowie na Sejm a 20 senatorowie. Za pośrednictwem poczty elektronicznej nadesłano 123 skargi i listy, zaś w jednostkach organizacyjnych Izby przyjęto 1737 osób zgłaszających skargi. Dotyczyły one, podobnie do lat poprzednich, najczęściej zjawisk nadużyć gospodarczych i finansowych oraz marnotrawienia mienia publicznego - głównie w przedsiębiorstwach, zakładach pracy, placówkach ochrony zdrowia

i pomocy społecznej w placówkach kultury, nauki i szkolnictwa, w urzędach administracji rządowej i samorządowej.

W toku kontroli i postępowań wyjaśniających Izba zbadała zasadność 319 skarg, w tym w wyniku kontroli 234. Efektem tych kontroli było ujawnienie uszczupleń w dochodach, kwot wydatkowanych z naruszeniem prawa oraz innych nieprawidłowości finansowych na łączną kwotę 222 mln. zł. (w 2001 – 176,8 mln. zł.). Do organów ścigania skierowano zawiadomienia w 20 sprawach, w których wykryto fakty noszące znamiona przestępstw. 1674 skargi przekazano do załatwienia przez m.in. organy kontroli skarbowej, PIH, PIP, regionalne izby obrachunkowe.

WSPÓŁPRACA MIĘDZYNARODOWA w ub. r. koncentrowała się głównie na przygotowaniu Izby do funkcjonowania w warunkach członkostwa w UE. Utrzymywano kontakty z najwyższymi organami kontroli krajów kandydujących oraz krajów członkowskich UE jak również z Europejskim Trybunałem Obrachunkowym. Kilkakrotne spotkania kierownictwa Izby z przedstawicielami Dyrekcji Generalnej KE ds. Budżetu oraz innych instytucji europejskich służyły zaprezentowaniu postępów Izby w zakresie działalności kontrolnej oraz rozwoju metodologii kontroli. KE w swoim Okresowym Raporcie stwierdziła, że NIK spełnia kryteria właściwego funkcjonowania najwyższego organu kontroli zewnętrznej w państwie.

Izba bardzo aktywnie działała na forum Międzynarodowej Organizacji Najwyższych Organów Kontroli (INTOSAI) oraz Europejskiej Organizacji Najwyższych Organów Kontroli (EUROSAI).

Uczestniczyliśmy m.in. w londyńskim spotkaniu Komitetu Sterującego Grupy Roboczej INTOSAI ds. Kontroli Środowiska. W Oslo na spotkaniu Grupy Roboczej ds. Kontroli Prywatyzacji prezentowaliśmy referat nt. sprawowania przez Ministra Gospodarki, Skarbu Państwa i Prywatyzacji funkcji właścicielskich nad prywatyzowanymi przedsiębiorstwami państwowymi.

Największą aktywność w ramach EUROSAI wykazywaliśmy także w sferze ekologii jako Koordynator Grupy Roboczej ds. Kontroli Środowiska. Zorganizowaliśmy w naszym kraju II Europejskie Seminarium Kontroli Środowiska dla przedstawicieli 27 państw poświęcone Europejskim Międzynarodowym Kontrolom Ochrony Mórz. W ub. r. Izba przewodziła międzynarodowej kontroli ochrony zlewni Bałtyku. Wraz z najwyższymi organami kontroli Czech i Słowacji dokonaliśmy szczegółowej analizy wydatków poniesionych przez nasze państwa na poprawę gospodarki wodnej dorzecza górnej Odry, Popradu i Dunajca. Uzgodniliśmy strategię współpracy na lata 2002 – 2004.

Kontrolerzy Europejskiego Trybunału Obrachunkowego, przygotowując kontrolę wykorzystania przez Polskę funduszy predakcesyjnych, gościli w NIK w celu zapoznania się z metodologią i wynikami kontroli Izby w tym zakresie.

Przedstawiciele Izby uczestniczyli także w czterech warsztatach poświęconych tworzeniu podręczników kontroli organizowanych przez Trybunał Obrachunkowy i SIGMA dla krajów kandydujących.

Od chwili przyjęcia Polski do NATO Izba aktywnie współpracuje z Radą Audytorów tej organizacji; uczestniczy w szkoleniach, prowadziła doroczne spotkania przedstawicieli najwyższych organów państw NATO z Międzynarodową Radą Audytorów Państw NATO.

W ub. r. powrócono do wspólnych spotkań najwyższych organów kontroli krajów tzw. Grupy Wyszehradzkiej.

Izba kontynuowała także współpracę bilateralną z najwyższymi organami kontroli kilkunastu krajów sąsiedzkich, Europy i świata.

Zadania Izby w 2002 r. zrealizowali pracownicy zatrudnieni (na początku ub.r.) na 1682,5 etatach. Wśród osób legitymujących się wyższym wykształceniem 75 miało stopnie doktora nauk, zaś 34 ukończyły Krajową Szkołę Administracji Publicznej.

Na podstawie mianowania zatrudnionych było 1.108 osób wykonujących lub nadzorujących czynności kontrolne. Do pracy w Izbie przyjęto 115 nowych pracowników, z tego 69 do Delegatur. Jak każdego roku, tak i w ubiegłym pracowników – tym razem 85 – objęto szkoleniem w ramach aplikacji kontrolerskiej. Do egzaminu przystąpiło 41 osób, zaś zdało go 39 przyszłych kontrolerów. W ramach doskonalenia zawodowego w 45 różnych szkoleniach uczestniczyło 1777 osób. 17 pracowników odbyło staże m.in. w Generalnym Urzędzie Obrachunkowym USA, Służbie Audytu Wewnętrznego KE, Narodowym Urzędzie Kontroli Wielkiej Brytanii i Urzędzie Kontroli Wielkiej Brytanii i Urzędzie Kontrolera i Audytora Generalnego Indii.

W ustawie budżetowej w 2002 r. (po korektach) wydatki Izby zostały ustalone na 196,352 tys. zł. Kwota ta, ze względu na sytuację finansów publicznych państwa była o 15 mln. zł. niższa od wydatków założonych w projekcie budżetu NIK uchwalonym przez kolegium NIK.

Wydatki poniesione przez NIK w 2002 r. wyniosły 196,352 tys. zł. tzn. 100% kwoty ustalonej w ustawie budżetowej. Osiągnięto to dzięki wzmożonej dyscyplinie wydatków, rezygnacji z realizacji niektórych zadań, bądź ich przesunięciu na dalsze lata.

Na wynagrodzenia osobowe wraz z pochodnymi wydatkowano 159,402 tys. zł (81,2% ogółu wydatków). Blisko 12,5mln. zł. (6,4%) przeznaczono na zakup budynków dla Delegatur NIK w Katowicach, Łodzi i Poznaniu. Pozostała kwota 24.472 tys. zł. (12,4%) wydatkowana została na pokrycie kosztów działalności ogólnoadministracyjnej, podróże służbowe oraz odpisy na ZFŚS.

W 2002 r. NIK zrealizowała dochody w wysokości 628 tys. zł. ( w stosunku do 83 tys. przyjętych w ustawie budżetowej). Tak znaczny wzrost dochodów związany był z uzyskaniem nieplanowanych dochodów z tytułu najmu lokali użytkowych (426 tys. zł.) oraz sprzedaży wycofanych z użytkowania składników majątkowych (108 tys. zł.). Ze sprzedaży dwumiesięcznika „Kontrola Państwowa” Izba uzyskała dochód w wysokości 10 tys. zł.

Opracowali: M. Pomianowska, W. Łuka