Prognozy podstawowych wskaźników makroekonomicznych, na podstawie których oparto kalkulacje dochodów i wydatków budżetu państwa w konfrontacji z przebiegiem procesów gospodarczych okazały się zbyt optymistyczne. Różnice te należały do podstawowych czynników, które miały wpływ na realizacje budżetu państwa. Porównanie podstawowych wskaźników makroekonomicznych w 1999 r. z rokiem poprzednim określa też obszary zagrożenia dla gospodarki. W szczególności dotyczy to spowolnienia tempa wzrostu gospodarczego oraz wzrostu ujemnego salda rachunku obrotów bieżących.

Budżet państwa opracowano z uwzględnieniem finansowych skutków reform systemowych oraz przepisów Prawa budżetowego; jego wykonanie zaś odbywało się na podstawie przepisów ustawy o finansach publicznych.

Dochody budżetu państwa zaplanowane w ustawie budżetowej nie zostały zrealizowane. Dochody te w 1999 r. wyniosły 125.922,2 mln. zł i były o 2,6% niższe od dochodów planowanych. W relacji do dochodów budżetu państwa z 1998 r. odnotowano nominalny spadek o 0,5%, a realny o 7,3%, wynikający z wprowadzenia nowego systemu finansowania ochrony zdrowia (odliczenie składki na ubezpieczenie zdrowotne od należnego podatku od dochodów osób fizycznych) oraz przekazania części dochodów podatkowych powiatom i województwom.

Relacja dochodów budżetu państwa do produktu krajowego brutto zmniejszyła się z 23,0% w 1998 r. do 20,6% w 1999 r.

Nie zostały zrealizowane przyjęte prognozy w zakresie dochodów podatkowych, których nie było w stanie zrekompensować wyższe wykonanie dochodów niepodatkowych czy zagranicznych. Niższe od prognozowanych były dochody z VAT oraz podatku dochodowego od osób prawnych.

W ocenie Najwyższej Izby Kontroli podstawową przyczyną niepełnego wykonania prognozowanych wpływów z podatków było przyjęcie zbyt optymistycznych założeń odnośnie wskaźników makroekonomicznych dotyczących wzrostu gospodarczego, wielkości sprzedaży oraz zewnętrznych uwarunkowań działania gospodarki.

Warto także zwrócić uwagę, na fakt, że dochody budżetowe na rok 1999 planowano posługując się bardzo zawyżonym szacunkiem dochodów w roku 1998. Na niższą realizację prognozy dochodów podatkowych wpływ miały również czynniki zewnętrzne, a zwłaszcza kryzys na wschodzie, wzrost cen ropy na rynkach światowych oraz wolniejsze tempo unowocześniania polskiej gospodarki.

Dochody z podatków pośrednich zostały wykonane w kwocie 74.567,2 mln zł, co stanowiło 95,8% planu. Nie zostały zrealizowane prognozy prawie ze wszystkich źródeł tych dochodów, a wyjątek stanowi podatek akcyzowy od wyrobów importowanych, którego wykonanie wynosiło115,1%.

Wpływ na niepełne wykonanie dochodów z podatków pośrednich miał wolniejszy niż zakładano przy konstrukcji budżetu wzrost gospodarczy, niższy przyrost PKB wykorzystywany w kraju (4,9% zamiast 6,1%), niższy od prognozowanego wzrost cen towarów i usług objętych podatkiem VAT (7,3% zamiast 8,5%), jak również niższa dynamika sprzedaży wyrobów spirytusowych oraz niższa dynamika stawek podatku akcyzowego, pomimo wprowadzenia z wyprzedzeniem i wyższych stawek podatku akcyzowego na wyroby spirytusowe i paliwa silnikowe niż zakładano przy opracowaniu budżetu.

W stosunku do wykonania w 1998 r. dochody z podatków pośrednich w 1999 r. nominalnie wzrosły o 15,7%, a realnie o 7,9%.

Stosunkowo duży błąd (bo 7,7%) popełniono przy szacowaniu dochodów z podatku dochodowego od osób prawnych. Dochody z tego tytułu stanowiły 92,3% kwoty zaplanowanej.

Dochody budżetu państwa z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych wyniosły 100,5% kwoty zaplanowanej. Udział tych dochodów w dochodach budżetu państwa w 1999 r. uległ zmniejszeniu z 27,4% w 1998 r. do 18,4% w 1999r.

Co było związane z wprowadzeniem reformy terytorialnej kraju i przekazaniem do organów samorządowych udziałów (30,1%) w dochodach budżetu państwa z podatku dochodowego od osób fizycznych pobieranego na zasadach ogólnych, a także wprowadzeniem składki na powszechne ubezpieczenie zdrowotne.

Wykonanie dochodów niepodatkowych wyniosło 108,4% planowanej kwoty i 10,4% dochodów budżetu państwa ogółem (w 1998 r. – 10,0%).

Rok 1999 jest kolejnym rokiem, w którym nie zostały wykonane prognozowane dochody z ceł. Były one niższe o 6,5% od kwoty prognozowanej. Zdaniem NIK, już na etapie planowania zawyżono prognozy wpływów z ceł - zawyżono (o ok. 16,5%) wartość importu w ujęciu dolarowym, przyjmując jednocześnie zaniżony o 7% kurs dolara do złotego, co oznacza, że przy prawidłowo wyznaczonych relacjach wpływów z ceł do importu wpływy powinny okazać się o ok. 10% niższe od planowanych.

Podobnie, jak w roku 1998, nietrafna okazała się prognoza dochodów jednostek budżetowych. Dochody te wyniosły 5.393,7 mln zł, tj. 140,8% kwoty założonej i były nominalnie o 31,4% wyższe od zrealizowanych w 1998 r., a realnie wyższe o 22,4%.

Najwyższa Izba Kontroli krytycznie ocenia dopuszczenie w 1999 r. do wzrostu zaległości w należnościach budżetu państwa.

Zaległości podatkowe były o 29,6% wyższe niż na koniec 1998 r., a ich relacja do dochodów podatkowych wzrosła z 5,4% w 1998 r. do 7,1% w 1999 r. Największy wzrost zaległości w 1999 r. wystąpił w podatkach pośrednich o 54,1% oraz we wpłatach z zysku przedsiębiorstw państwowych i jednoosobowych spółek Skarbu Państwa (tzw. dywidend) o 210,4%.

Krytycznie należy ocenić również utrzymywanie się wysokiego stanu zaległości i należności jednostek budżetowych, np. z tytułu odsetek od udzielonych poręczeń, niewyegzekwowania należności z tytułu grzywien i kar (253,4 mln zł).

Na pozytywną ocenę zasługuje – podobnie jak w roku 1998 – zmniejszanie się kwoty ulg uznaniowych udzielanych przez izby i urzędy skarbowe, polegających na zaniechaniu ustalania i poboru podatku oraz umarzaniu podatku W relacji do zrealizowanych w 1999 r. dochodów podatkowych ulgi stanowiły 0,3%, a w 1998 r. – 0,5%.

Wydatki budżetu państwa w 1999 r. wyniosły 138.401,2 mln zł i były niższe od planowanych o 3.698,6 mln zł, tj. o 2,6% (łącznie z wydatkami przeniesionymi do wykorzystania w roku 2000 – w kwocie 1.329,7 mln zł).

Zrealizowane wydatki były nominalnie o 1,0% niższe niż wykonanie roku 1998, a realnie niższe o 7,7%. Brak pełnej realizacji planu wydatków roku 1999 wynikał w szczególności z niewykonania planowanych dochodów o kwotę 3.335,6 mln zł oraz niewykorzystania limitu deficytu budżetowego na kwotę 333 mln zł. Największą pozycję stanowiły subwencje i dotacje, które nominalnie wzrosły o 43,1%, co wynikało z przesunięcia zadań będącego skutkiem reformy administracyjnej.

W 1999 r. niepełna realizacja planowanych wydatków dotyczyła wszystkich grup ekonomicznych (za wyjątkiem rozliczeń z bankami), a najniższe wskaźniki realizacji wstąpiły w zakresie wydatków majątkowych (89,6%)i wydatków na obsługę długu publicznego (93,7%).

Zdaniem NIK , podobnie jak w latach poprzednich zostały przeszacowane wydatki na obsługę długu publicznego. W dodatku wyższy niż prognozowano kurs dolara amerykańskiego spowodował wyższe koszty obsługi długu zagranicznego.

Rok 1999 r. był kolejnym rokiem wzrostu zobowiązań wymagalnych państwowych jednostek budżetowych. Na koniec roku stan zobowiązań wymagalnych wynosił 9.144mln. zł i w stosunku do 1998 r. wzrósł o 31,5%, w kwocie tej 9.106mln. zł, tj. 99,6% stanowiły bieżące zobowiązania wymagalne państwowych jednostek budżetowych ( głównie jednostek ochrony zdrowia oraz oświaty i wychowania).

Zobowiązania wymagalne powstałe e 1999 r. u dysponentów poszczególnych części budżetu państwa wyniosły 1.871,8 mln zł, z tego z tytułu odsetek od nieterminowych płatności zobowiązań państwowych jednostek budżetowych 1.265 mln zł.

Część z tych zobowiązań powstała na skutek braku środków na sfinansowanie zadań wynikających z ustaw, a na etapie opracowywania budżetu na 1999 r. nie przewidziano takich wydatków lub niedoszacowano skutków ich obowiązywania..

Najwyższa Izba Kontroli pozytywnie ocenia gospodarowanie środkami z  rezerwy ogólnej przez Ministra Finansów, dysponentów części budżetu państwa oraz ich wykorzystanie przez jednostki objęte kontrolą, mimo stwierdzonych nieprawidłowości, które polegały między innymi na niecelowym wystąpieniu o przyznanie środków z rezerwy ogólnej, zaniechaniu kontroli sposobu wykorzystania przekazanych środków, niezgodnym z przeznaczeniem wydatkowaniu środków w kwocie 18,8 tys. zł.

Najwyższa Izba Kontroli również pozytywnie ocenia gospodarowanie środkami z rezerw celowych oraz ich wykorzystanie przez jednostki objęte kontrolą, mimo stwierdzonych nieprawidłowości polegających na zaniechaniu sprawowania właściwego nadzoru przez dysponentów nad prawidłowym ich wykorzystaniem, nieprzestrzeganiu form i terminów przekazywania dotacji, czy nieprzestrzeganiu przepisów obowiązujących przy przyznawaniu dodatków mieszkaniowych i udzielaniu zamówień publicznych. Skala tych nieprawidłowości nie miała jednak wpływu na wykorzystanie środków z rezerw celowych.

W ocenie NIK w 1999 r. nie nastąpiła, w stosunku do lat ubiegłych, zasadnicza poprawa w zakresie przyznawania, wykorzystania i rozliczania dotacji przedmiotowych i podmiotowych.

Ustalenia kontroli w Ministerstwie Gospodarki, PARGWK S.A., ARP S.A. i w  8 likwidowanych kopalniach węgla kamiennego wykazały, że w trakcie przyznawania i wykorzystywania dotacji dla podmiotów górnictwa węgla kamiennego dopuszczono do naruszenia obowiązujących przepisów, niecelowego i niegospodarnego wydatkowania środków budżetowych oraz nierzetelnego dokumentowania podejmowanych czynności. Na dotacje dla górnictwa węgla kamiennego wydatkowano 1.451mln. zł, w tym na restrukturyzację zatrudnienia 949mln. zł.

W ocenie NIK nie został należycie przygotowany i zorganizowany proces restrukturyzacji, a jego przebieg faktycznie odbywał się poza kontrolą podmiotu (PARGWK S.A.), który za środki pochodzące z dotacji budżetowych miał monitorować przebieg tego procesu.

Natomiast pozytywnie Najwyższa Izba Kontroli ocenia działania Ministerstwa Gospodarki związane z realizacją dotacji budżetowej na restrukturyzację zatrudnienia w przemyśle hutnictwa, żelaza i stali (w wysokości 40mln. zł).

Dotowanie jednostek samorządu terytorialnego w 1999 r. nie było prawidłowo realizowane przez dysponentów w zakresie planowania środków na dotacje, podziału dotacji pomiędzy jednostki samorządu terytorialnego, terminowości przekazywania środków na dotacje, kontroli wykorzystania i rozliczania udzielonych dotacji Środki na dotacje celowe dla jednostek samorządu terytorialnego nie były przekazywane w terminach umożliwiających prawidłową realizację zadań.

Dotacje budżetowe na dofinansowanie zadań realizowanych w ramach inwestycji wieloletnich wyniosły 2.306mln. zł i stanowiły 97,8% wydatków planowanych w budżecie po zmianach. W porównaniu do 1998 r. dotacje były niższe o 22,8%.

Z budżetu państwa w 1999 r. dofinansowano 118 zadań, z tego 42 zadania realizowane w ramach inwestycji wieloletnich państwowych jednostek i zakładów budżetowych i 76 zadań jednostek samorządowych.

Najwyższa Izba Kontroli negatywnie ocenia finansowanie i realizację objętych kontrolą inwestycji wieloletnich. Wyniki przeprowadzonych kontroli (29 zadań inwestycyjnych) wykazały wprawdzie poprawną realizację 4 inwestycji (mimo stwierdzonych nieprawidłowości i uchybień), lecz stwierdzone nieprawidłowości w realizacji pozostałych 25 kontrolowanych inwestycji świadczą, że w stosunku do 1997 i 1998 r. nie nastąpiła istotna poprawa w sposobie realizacji inwestycji wieloletnich.

Z przeprowadzonych kontroli wynika, że podobnie jak w latach ubiegłych inwestycje realizowano w sposób przewlekły, mało oszczędny i niezgodny z zasadami oszczędnego gospodarowania środkami budżetowymi.

Deficyt budżetu państwa na 31 grudnia 1999 r. wyniósł 12.479mln. zł, tj. 97,4% kwoty określonej w ustawie budżetowej. W porównaniu do 1998 r. deficyt budżetu państwa w 1999 r. był niższy o 713. zł, tj. nominalnie niższy o 5,4%, a realnie niższy o 11,8%.

Deficyt budżetu państwa niższy od dopuszczalnego o 333mln. zł zrealizowany został przy dochodach i wydatkach budżetu państwa znacznie odbiegających od kwot określonych w ustawie budżetowej: dochody budżetu państwa były niższe o 3.366mln. zł, a wydatki niższe o 3.699mln. zł.

W ocenie NIK, określony ustawą budżetową deficyt budżetu państwa, przy niższych od prognozowanych dochodach, wymuszał ograniczanie wydatków budżetowych i w konsekwencji realizację zadań przewidzianych do sfinansowania przez Parlament.

Stan finansów budżetu państwa był w ocenie NIK główną przyczyną finansowania nie przewidzianych w ustawie budżetowej, ale ważnych i kapitałochłonnych zadań w 1999 r., nie z wydatków, lecz z rozchodów budżetu państwa. Na zwiększenie rozmiarów deficytu budżetu państwa w 1999 r. nie wpłynęły zatem, mimo ich istotnego znaczenia dla stanu finansów publicznych, następujące operacje finansowe:

- pożyczka w kwocie 4.000,0 mln zł udzielona z budżetu państwa Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych. Pożyczka nie obciążyła wydatków budżetu państwa w 1999 r. Źródłem jej finansowania były przychody z prywatyzacji. Pożyczka ulokowana została w tej części budżetu państwa, która jest planem przychodów i rozchodów, a nie w części obejmującej plan dochodów i wydatków budżetu państwa.

- przyrost zobowiązań wymagalnych jednostek budżetowych z tytułu odsetek o 1.265,3 mln zł., które ewidencjonowane są jako obsługa długu krajowego,

- umorzona, a udzielona uprzednio ze środków budżetu państwa pożyczka Kasom Chorych w kwocie 847,4 mln zł. Cała kwota powiększyła dług krajowy Skarbu Państwa, a nie wydatki budżetu państwa,

- pożyczka zaciągnięta w Funduszu Pracy w kwocie 250 mln zł, a przeznaczona na restrukturyzację zatrudnienia w górnictwie. Kwota pożyczki powiększyła strumień środków na reformy górnictwa węglowego, ale nie obciążyła wydatków budżetu państwa w 1999 r.

Deficyt budżetu państwa w 1999 r., podobnie jak w 1998 r. sfinansowany został w całości ze źródeł krajowych. Głównym źródłem, z którego sfinansowano deficyt budżetu państwa były przychody z prywatyzacji. Z łącznej kwoty 13.347mln. zł przychodów z prywatyzacji 8.000mln. zł, tj. 59,9%, przeznaczono na finansowanie deficytu. Przychodami z prywatyzacji sfinansowano zatem 64,1% kwoty deficytu budżetu państwa w 1999 r.

Łączna kwota państwowego długu publicznego powiększona o kwotę przewidywanych wypłat z tytułu poręczeń i gwarancji udzielonych przez podmioty sektora finansów publicznych wyniosła na koniec 1999 r. 282.312,3 mln zł, a relacja tej kwoty do PKB wyniosła 45,75% i nie przekroczyła 3/5 wartości rocznej PKB, o której mowa w art. 103 ust. 5 ustawy o finansach publicznych.

Dominującą pozycję w długu sektora rządowego (98,7%) stanowił dług Skarbu Państwa w kwocie 264.370,3 mln zł. Na dług Skarbu Państwa składały się:

- dług krajowy w kwocie 134.676,2 mln zł, stanowiąc 50,9% długu SP,

- dług zagraniczny w kwocie 129.694,1 mln zł, stanowiąc 49,1% długu SP.

Koszty obsługi długu Skarbu Państwa

Zrealizowane w 1999 r. wydatki z tytułu obsługi długu krajowego wyniosły 14.894mln. zł, tj. o 765mln. zł mniej w stosunku do ustawy budżetowej, a o 482mln. zł mniej w stosunku do planu po zmianach. W 1999 r. dominującą pozycję (98,0% wydatków) stanowiły wydatki na obsługę skarbowych papierów wartościowych, pozostałe 2% wydatków przypadało na rozliczenia z tytułu poręczeń. Wydatki na obsługę zadłużenia zagranicznego obejmują spłaty odsetek od otrzymanych pożyczek i kredytów zagranicznych oraz odsetek od obligacji skarbowych wyemitowanych na rynki zagraniczne, a także wypłaty z tytułu udzielonych gwarancji spłaty kredytów zagranicznych.

Główne pozycje w zrealizowanych wydatkach na spłatę odsetek od otrzymanych kredytów zagranicznych oraz obligacji skarbowych wyemitowanych na rynki zagraniczne, stanowiły spłaty odsetek wobec: -Klubu Paryskiego - 55,5%,-Klubu Londyńskiego (obligacje Brady’ ego) - 26,9%,-Banku Światowego - 9,9%,- obligacji wyemitowanych na rynki zagraniczne - 5,7%.

Płatności z tytułu obsługi długu zagranicznego realizowane były przez budżet państwa terminowo.

W ocenie Najwyższej Izby Kontroli, różnica między wydatkami planowanymi a zrealizowanymi w 1999 r. - choć mniejsza niż w 1998 r. - wynikała z założenia na etapie planu zbyt wysokich rezerw zabezpieczających przed zagrożeniami wynikającymi z planowania w warunkach dużej niepewności, szczególnie w odniesieniu do prognoz kształtowania się kursów walutowych i stóp procentowych.

Deficyt sektora publicznego

Deficyt sektora publicznego za 1999 r. wyniósł 19.913,8 mln zł, co w relacji do PKB stanowiło 3,2%. W 1998 r. deficyt ten wynosił 14.301,4 mln zł, tj. 2,6% PKB.

Deficyt sektora publicznego za 1999 r. (19.913,8 mln zł) był o 5.612,4 mln zł, tj. o 39,2% wyższy niż w 1998 r. (14.301,4 mln zł).

Opracowując projekt bilansu sektora publicznego na 1999 r. zakładano, że będzie on nieco niższy od przewidywanego w 1998 r. Faktycznie zrealizowany deficyt był aż o 40,8% wyższy od deficytu planowanego na 1999 r.

Znacznie gorszy niż planowano wynik sektora finansów publicznych wystąpił na skutek deficytu Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w kwocie 6.493,4 mln zł oraz Kas Chorych w wysokości 847,4 mln zł.

W ocenie NIK, przekroczenie przez deficyt sektora publicznego poziomu 3% w relacji do PKB spowodowane zostało przede wszystkim trudniejszą niż zakładano sytuacją finansową FUS i Kas Chorych, a przywrócenie równowagi finansowej w tych segmentach sektora ma zasadnicze znaczenie dla stanu finansów publicznych.

Państwowe fundusze celowe i agencje

Państwowe fundusze celowe, których plany finansowe zawierał załącznik nr 5 do ustawy budżetowej, osiągnęły w 1999 r. dochody w kwocie 108.561,4mln. zł, co stanowiło 17,6% PKB (w 1998r. 17,5%). Na dochody funduszy celowych w istotny sposób wpłynęły dotacje z budżetu państwa w kwocie 24.167,2mln. zł.

Wydatki funduszy celowych (zał. nr 5 do ustawy budżetowej) zostały zrealizowane w kwocie 103.444,4mln. zł, co stanowiło 16,8% PKB (w 1998 r. również 16,8%)

Niekorzystnym zjawiskiem był znaczący wzrost należności, zwłaszcza w funduszach, które w najwyższych kwotach wspomagane są dotacjami z budżetu państwa.Wyniki kontroli za 1999 r. wykazały nieprawidłowości w zakresie gospodarowania środkami poszczególnych funduszy. W ocenie NIK szczególnie niepokojące były rosnące należności funduszy i nieefektywność ich egzekucji.

Najwyższa Izba Kontroli negatywnie oceniła gospodarowanie środkami przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, Fundusz Ubezpieczeń Społecznych i Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

Przyczyny takiej oceny Funduszu Ubezpieczeń Społecznych dotyczyły:

- nierzetelnego i niekompletnego gromadzenia informacji na kontach ubezpieczonych i kontach płatników składek,

- nieefektywnej egzekucji należności od płatników składek, nieterminowego i niepełnego przekazywania należnych kwot z tytułu ubezpieczenia społecznego do otwartych funduszy emerytalnych, nie zasilania funduszy wyodrębnionych z FUS zgodnie z rzeczywistym wpływem składek,

- niewyodrębnienia funduszy rezerwowych w ramach Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

W ocenie Najwyższej Izby Kontroli powyższe nieprawidłowości spowodowane zostały głównie niesprawnością systemu informatycznego w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych. W ocenie Najwyższej Izby Kontroli sytuacja finansowa Funduszu Ubezpieczeń Społecznych była bardzo trudna.

Należności od płatników składek na ubezpieczenia społeczne gwałtownie narastały w trakcie 1999 r., osiągając na koniec grudnia poziom 20.072 mln zł, tj. wyższy aż o 96% od stanu na koniec 1998 r.Realizowane dochody nie wystarczały na pełne pokrycie wydatków na wypłaty emerytur i rent.

Najwyższa Izba Kontroli stwierdziła, że w gospodarce finansowej PFRON nastąpiła w 1999 r. poprawa w stosunku do roku 1998, polegająca w szczególności na:
 
- rozliczeniu wszystkich podmiotów zobowiązanych do wpłat na Fundusz, -wzmożeniu działań egzekucyjnych i windykacyjnych wobec dłużników, -decentralizacji zadań oraz wydatków PFRON, -zmniejszeniu nieprawidłowości finansowych. 64,2 %. 

Pomimo tych pozytywnych tendencji Najwyższa Izba Kontroli, biorąc pod uwagę skalę i zakres stwierdzonych nieprawidłowości, oceniła negatywnie wykonanie planu finansowego Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w 1999 r.

Najwyższa Izba Kontroli stwierdza po raz kolejny, iż w gospodarce finansowej państwowych funduszy celowych obowiązują słabsze, niż w państwowych jednostkach budżetowych, rygory i prawne mechanizmy dyscyplinowania gospodarki środkami publicznymi. Ponadto nie podlegają one takiej kontroli, w tym parlamentarnej, jak ma to miejsce w przypadku wydatków państwowych jednostek budżetowych.

Środki publiczne wykorzystane przez agencje w 1999 r. stanowiły 2,2% łącznych wydatków budżetu państwa. Zasadnicza część środków (73,4%) skierowana została do ARiMR oraz ARR na realizację ustawowych zadań w rolnictwie.

Mimo stwierdzonych nieprawidłowości Najwyższa Izba Kontroli ocenia, że agencje spełniły główne zadania określone w założeniach planistycznych na 1999 r.

Przestrzeganie dyscypliny finansów publicznych

Rzecznicy dyscypliny finansów publicznych będący oskarżycielami w postępowaniu w pierwszej instancji otrzymali w 1999 r. do rozpoznania 4.534 zawiadomienia o naruszeniu dyscypliny finansów publicznych. W wyniku rozpoznania złożonych zawiadomień rzecznicy wnieśli ogółem 1.931 wniosków o ukaranie. Spośród złożonych przez rzeczników wniosków o ukaranie, komisje orzekające wszczęły postępowanie w 1.593 sprawach.

Łącznie do rozpatrzenia przez komisje orzekające w sprawach o naruszenie dyscypliny finansów publicznych w roku 1999 były wnioski dotyczące 4.505 osób obwinionych (w 1998 r. - 9.400 osób obwinionych). W 1999 r. rozstrzygnięto sprawy dotyczące 3.015 osób obwinionych, tj. 66,9% (w 1998 r. – 7.842 osób, tj. 83,4%).

Komisje orzekające w I instancji uniewinniły w 1999 r. – 489 osób, co stanowiło 18,2% obwinionych, podczas gdy w 1998 r. uniewinniono 1.192 osoby, tj. 19,4% obwinionych.

Winnymi naruszenia dyscypliny finansów publicznych uznano 2.194 osoby, w tym ukarano 1.348 osób, tj. 61,5%, a w 1998 r. - 58%.

Zmniejszenie liczby naruszeń dyscypliny finansów publicznych, stwierdzone w toku kontroli wykonania budżetu państwa w 1999 r. wynikało z wydzielenia od 1999 r. z bezpośredniego finansowania z budżetu państwa zadań z zakresu ochrony zdrowia oraz oświaty i wychowania. W ocenie Najwyższej Izby Kontroli, nie świadczy to jednak o wyraźnej poprawie przestrzegania dyscypliny w całym sektorze finansów publicznych oraz bardziej rygorystycznym stosowaniu odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny, gdyż komisje orzekające rozpatrywały w 1999 r. sprawy dotyczące czynów popełnionych z reguły w 1998 r.

Ocena wykonania budżetu państwa w 1999 r. w poszczególnych częściach klasyfikacji budżetowej

Najwyższa Izba Kontroli pozytywnie oceniła wykonanie budżetu państwa za 1999 r. nie stwierdzając nieprawidłowości w następujących częściach: Sąd Najwyższy, Naczelny Sąd Administracyjny, Kancelaria Senatu, Trybunał Konstytucyjny, Krajowe Biuro Wyborcze, Państwowy Urząd Nadzoru Ubezpieczeń, Urząd Zamówień Publicznych, Urząd Ochrony Państwa, Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej, Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych, Rezerwy ogólne.

Izba negatywnie oceniła wykonanie budżetu za 1999 r. w Ministerstwie Zdrowia i Opieki Społecznej i Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych.

W pozostałych częściach NIK pozytywnie oceniła wykonanie planów finansowych za 1999 r. pomimo stwierdzonych nieznacznych uchybień lub istotnych nieprawidłowości, nie mających jednakże zasadniczego wpływu na wykonane budżetu.

Najwyższa Izba Kontroli oceniła również wykonanie planów finansowych państwowych funduszy celowych. Pozytywnie oceniono, stwierdzając jedynie nieznaczne uchybienia nie mające istotnego wpływu na realizację planów finansowych w  następujących funduszach: Funduszu Pracy, Funduszu
Alimentacyjnym, Centralnym Funduszu Gospodarki Zasobem Geodezyjnym i Kartograficznym, Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, Funduszu Promocji Twórczości, Funduszy KRUS tj.: Funduszu Emerytalno-Rentowego, Funduszu Prewencji i Rehabilitacji oraz Funduszu Administracyjnego.

Pozytywnie oceniono, pomimo stwierdzenia istotnych nieprawidłowości nie mających jednakże zasadniczego wpływu na realizację planu finansowego Państwowy Fundusz Kombatantów oraz Centralny Fundusz Ochrony Gruntów Rolnych.

Najwyższa Izba Kontroli negatywnie oceniła realizację planu finansowego Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych oraz Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

Analiza wykonania założeń polityki pieniężnej w 1999 r.

Najwyższa Izba Kontroli krytycznie ocenia fakt, iż w 1999 r. nie został osiągnięty zasadniczy cel, określony w Założeniach polityki pieniężnej, tj. obniżenie inflacji - mierzonej przez porównanie poziomu cen towarów i usług konsumpcyjnych w grudniu 1999 r. do poziomu cen z grudnia 1998 r. – do 6,6%-7,8%. Według danych GUS inflacja mierzona tym wskaźnikiem wyniosła 9,8% i była o 1,2 pkt. proc. wyższa niż w roku poprzednim. Sytuacja taka miała miejsce po raz pierwszy od 1991 r.

Należy jednak zaznaczyć, że główne przyczyny przyśpieszenia wzrostu cen w 1999 r. pozostawały poza sferą oddziaływania Narodowego Banku Polskiego. Należały do nich: gwałtowny wzrost cen paliw, polityka Rządu w zakresie cen kontrolowanych oraz rosnąca nierównowaga sektora finansów publicznych, pobudzająca m.in. popyt wewnętrzny. Niemniej, zdaniem NIK, bank centralny ponosi odpowiedzialność za obniżenie stóp procentowych na przełomie 1998 i 1999 r., co przyczyniło się do wzrostu kredytów konsumpcyjnych, przy jednoczesnym spadku dynamiki depozytów od osób prywatnych i podmiotów gospodarczych. Zjawisko to w pewnym stopniu także stymulowało wzrost cen oraz pogłębianie się deficytu obrotów bieżących.

NIK pozytywnie ocenia wykonanie przez NBP Założeń z zakresu polityki rezerw obowiązkowych, polityki kursowej oraz refinansowania banków.

Najwyższa Izba Kontroli pozytywnie ocenia także pełną skuteczność NBP w utrzymywaniu rynkowych stóp procentowych na zalecanym przez Radę Polityki Pieniężnej poziomie.

Biorąc pod uwagę fakt, że do przekroczenia celu inflacyjnego wyznaczonego na rok 1999 przyczyniły się przede wszystkim czynniki leżące poza sferą oddziaływania NBP, Najwyższa Izba Kontroli generalnie pozytywnie ocenia działania banku centralnego, podejmowane w celu wykonania Założeń polityki pieniężnej. Stwierdzone w toku kontroli nieprawidłowości nie miały, zdaniem NIK, decydującego znaczenia dla niepowodzenia polityki antyinflacyjnej w ubiegłym roku.